De locatie van de schans aan het einde van de Ellenhoorn met ruim zicht op de IJssel en de overzijde van de rivier.
De locatie van de schans aan het einde van de Ellenhoorn met ruim zicht op de IJssel en de overzijde van de rivier. (Foto: Sander Wennemers)

Schansen tegen de Spaanse troepen

Regio - Toegegeven, is er wat verbeeldingskracht voor nodig. Maar wie rond 1600 langs camping 't Klooster over de Ellenhoorn richting de IJssel liep, werd aan het einde van de hoogte geconfronteerd met een bemande schans. Van daaruit keken wachtposten uit naar vijandige Spaanse troepen. En niet alleen daar, ook bij 't Veer Oldeniel in Hattem, in Werven en aan het einde van de Kerkdijk waren zulke schansen ingericht. Sander Wennemers uit 's Heerenbroek heeft al die informatie in zijn scriptie over de Mauritslinie verzameld.

(door Jan Nitrauw)

Het waren vanaf 1585 roerige tijden op de Veluwe. De Republiek der Nederlanden had de oorlog verklaard aan de Spanjaarden en daarvoor het Staatse leger gevormd. Ook op de Veluwe werd volop gevochten met als voornaamste doel de steden in handen te krijgen. Uiteindelijk lukte het om na Hattem ook Deventer en Zutphen te veroveren op de Spanjaarden.

Maar als je de vijand buiten de de deur hebt, moet je ook zorgen dat deze er niet weer in komt. De Spanjaarden zaten in het oosten van Nederland en dus werd door Prins Maurits besloten om langs de IJssel een verdedigingslinie te bouwen. Dit bestond uit 26 veldschansen tussen Arnhem en Zwolle. Sander Wennemers heeft hier onderzoek naar gedaan. "Voor mijn studie landschapsgeschiedenis wilde ik vooral een praktische onderzoek doen. Via mijn hoogleraar Theo Spek in Groningen, kwam ik bij Martijn Horst terecht. En die had wel een lijstje onderwerpen", vertelt Sander.

Martijn Horst is projectleider bij Landschap Overijssel en hij schreef in 2014 de Landschapsbiografie Wapenveld. In dat onderzoek stuitte hij al op de schans bij klooster Hulsbergen in Wapenveld. Sander Wennemers heeft nu alle 26 locaties van de schansen in kaart gebracht en gedocumenteerd.

"Een interessante maar moeilijke klus. Ruim 400 jaar na aanleg is niet veel meer over van deze verdedigingswerken van 30 bij 30 meter", zo schrijft Sander. Het lukt uiteindelijk om door het combineren van een diversiteit aan bronnen de locaties te bepalen. Deze lagen vooral tegenover ondiepe gedeelten van de IJssel omdat daar de kans op een oversteek door de Spanjaarden het grootst was.

Ze bestonden voornamelijk uit een aarden wal met een wachttoren en werden vooral door lokale mannen. Schutterijen uit de omgeving patrouilleerden langs deze linie. Toch slaagden de Spanjaarden er enkele keren in de IJssel over te steken en de Veluwe te plunderen.

Sander Wennemers ziet genoeg kansen om een cultuurhistorische beleving aan deze oude IJssellinie te verbinden. Dit in combinatie met de IJssellinie zoals die in de Koude Oorlog is aangelegd. "Vanaf de 16e eeuw is steeds voortgeborduurd op dezelfde strategische grondbeginselen: de IJssel inzetten als verdedigingsrivier tegen een indringende vijand vanuit het oosten". Wachttorens herbouwen noemt hij als één van de opties voor een mooie toeristische beleving van dit aspect in de geschiedenis van de IJssel.

Jan Nitrauw
Meer berichten